Zespół suchego oka – gdy oczy nie chcą współpracować

Zespół suchego oka (ZSOK) to choroba powierzchni oka, w której dochodzi do zaburzenia produkcji lub składu łez. Prawidłowo łzy tworzą trójwarstwowy film – warstwę lipidową (tłuszczową), wodną i mucynową. Jeśli którejś z nich brakuje – pojawiają się objawy [2].

Dwie główne przyczyny ZSOK:

• Niedobór warstwy wodnej (niedobór produkcji łez) – gruczoły łzowe produkują za mało łez. Może być związany z wiekiem, chorobami autoimmunologicznymi (zespół Sjögrena, reumatoidalne zapalenie stawów) lub lekami.
• Niestabilność warstwy lipidowej (zwiększone parowanie) – gruczoły Meiboma (tarczkowe) produkują za mało tłuszczu lub o nieprawidłowym składzie. Łzy szybko wyparowują. To najczęstsza przyczyna ZSOK (80-90% przypadków) – tzw. dysfunkcja gruczołów Meiboma (MGD).

W praktyce obie przyczyny często współistnieją.

Przyczyn zespołu suchego oka jest wiele. Często nakłada się na siebie kilka czynników [3].

Najczęstsze czynniki ryzyka:

• Długotrwała praca przy komputerze, telefonie, tablecie – mrugamy wtedy 3-4 razy rzadziej niż normalnie (z 20-25 na 5-10 razy na minutę), co wysusza film łzowy.
• Klimatyzacja, ogrzewanie, wiatr, suche powietrze – przyspieszają parowanie łez.
• Noszenie soczewek kontaktowych – soczewki absorbują łzy i mogą uszkadzać gruczoły Meiboma.
• Wiek >50 lat – produkcja łez spada z wiekiem.
• Menopauza – spadek estrogenów i androgenów wpływa na funkcję gruczołów Meiboma.
• Choroby ogólnoustrojowe – zespół Sjögrena (choroba autoimmunologiczna), reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń, cukrzyca, choroby tarczycy.
• Leki – leki przeciwhistaminowe (cetyryzyna, loratadyna), leki moczopędne, beta-blokery, leki przeciwdepresyjne (zwłaszcza trójcykliczne), retinoidy, hormonalna terapia zastępcza.
• Operacje okulistyczne – LASIK, usunięcie zaćmy – mogą przejściowo nasilić suchość.
• Niedobór witaminy A – rzadko, głównie w krajach rozwijających się.

Objawy ZSOK są dość charakterystyczne, ale bywają mylone z alergią lub zmęczeniem [1].

Najczęstsze objawy:

• uczucie piasku, ciała obcego pod powiekami – „coś zalega w oku”,
• pieczenie, kłucie, swędzenie – nasilone pod koniec dnia,
• zaczerwienienie spojówek,
• nadmierne łzawienie (paradoksalne!) – suche oko może łzawić! To mechanizm odruchowy – gdy powierzchnia oka jest podrażniona, gruczoł łzowy produkuje nadmiar wodnistych łez, które nie zawierają odpowiednich składników i szybko wyparowują.
• zmęczenie oczu przy czytaniu lub pracy przy komputerze,
• niewyraźne widzenie, które poprawia się po mrugnięciu,
• światłowstręt (nadwrażliwość na światło).

Objawy nasilają się w suchym, klimatyzowanym pomieszczeniu, na wietrze, podczas długiej jazdy samochodem, po długiej pracy przed ekranem.

Łagodne objawy suchego oka można leczyć samodzielnie kroplami nawilżającymi. Ale są sytuacje, w których konieczna jest konsultacja specjalistyczna [4].

Wskazania do wizyty u okulisty:

• objawy utrzymują się mimo regularnego stosowania sztucznych łez (>4 tygodnie),
• występuje ból oka (nie tylko dyskomfort!),
• nagłe pogorszenie widzenia lub zamglenie,
• silne zaczerwienienie oka,
• światłowstręt (nie możesz patrzeć na światło),
• wydzielina z oka (ropna, śluzowa),
• podejrzenie choroby ogólnoustrojowej (suchość w ustach, bóle stawów, wysypka),
• użytkowanie soczewek kontaktowych – okulista oceni, czy soczewki nie uszkadzają rogówki.

Badania, które może zlecić okulista:

• test Schirmera (ocena ilości łez),
• test rozpadu filmu łzowego (TBUT – ocena stabilności łez),
• badanie w lampie szczelinowej (ocena rogówki, spojówek, gruczołów Meiboma).

Sztuczne łzy to podstawa leczenia ZSOK. Wybór jest ogromny – od prostych kropli nawilżających po żele i maści. Oto jak się w tym odnaleźć [5].

Krople nawilżające („sztuczne łzy”) – dostępne bez recepty

• Zawierają hipromelozę, poliwynyloalkohol, karbomer, hialuronian sodu (kwas hialuronowy) – imitują naturalną warstwę wodną łez.
• Przykłady: Starazolin, Oftal, Hyal-Drop, Artelac, Hylo-Comod, Visine (na zaczerwienienie), Thealoz Duo (z trehalozą – chroni rogówkę).
• Krople z hialuronianem sodu – Hylo-Comod, Hyal-Drop, Artelac Rebalance – dobrze nawilżają, ale nie zawierają lipidów.

Krople z lipidami (dla pacjentów z dysfunkcją gruczołów Meiboma)

• Zawierają fosfolipidy, oleje (np. olej rycynowy, olej lniany, olej z wiesiołka).
• Przykłady: EvoTears, HydraMist, VisuXL, Cationorm, Artelac Lipids.
• Przeznaczone dla pacjentów z suchym okiem spowodowanym wyparowaniem (MGD).

Żele i maści (na noc)

• Gęstsze, dłużej utrzymują się na oku, ale rozmazują widzenie. Stosuje się je przed snem.
• Przykłady: Oculent Gel (karbomer), Vidisic, Hylo-Gel, Lacrigel.

Krople bez konserwantów – szczególnie ważne!

• Konserwanty (np. chlorek benzalkoniowy) mogą uszkadzać nabłonek rogówki i nasilać suchość. Wybieraj krople w jednodawkowych pojemnikach („miniony”) lub z systemem bez konserwantów (np. Hylo-Comod).
• Jeśli używasz kropli >4 razy dziennie – koniecznie bez konserwantów.

Zasady doboru kropli:

• Łagodna suchość – krople nawilżające 2-4 razy dziennie.
• Umiarkowana – gęstsze krople (żele) lub krople z lipidami.
• Nasilona suchość – maść na noc + krople w ciągu dnia.
• Dysfunkcja gruczołów Meiboma – krople z lipidami.

Gdy sztuczne łzy nie przynoszą ulgi, okulista może przepisać leki na receptę [6].

Leki przeciwzapalne – cyklosporyna (Cyclosan, Ikervis)

• Działanie: hamuje przewlekły stan zapalny powierzchni oka, zwiększa produkcję łez. Działa wolno – efekty po 4-8 tygodniach.
• Dostępność w Polsce: krople do oczu Cyclosan 0,5 mg/ml, 1 mg/ml (na receptę).
• Dawkowanie: 1 kropla do worka spojówkowego 1-2 razy dziennie.

Kortykosteroidy (krótkotrwale, w ciężkich rzutach)

• Działanie: silne przeciwzapalne, ale stosuje się je krótkotrwale (ryzyko wzrostu ciśnienia śródgałkowego, zaćmy).
• Przykłady: deksametazon (Dexafree, Maxidex), fluorometolon (FML).
• Dostępność: na receptę.

Leki pobudzające wydzielanie łez – pilokarpina doustna (Salagen)

• Działanie: zwiększa wydzielanie łez i śliny. Stosowana w zespole Sjögrena.
• Dostępność: na receptę.
• Działania niepożądane: nadmierne pocenie się, nudności, biegunka.

Antybiotyki (w dysfunkcji gruczołów Meiboma)

• Doustna azytromycyna (Sumamed) lub doksycyklina (Doxycycline) – wykazują również działanie przeciwzapalne niezależne od działania przeciwbakteryjnego na gruczoły Meiboma. Stosowane w MGD.
• Dostępność: na receptę.

W zaawansowanych przypadkach stosuje się dodatkowe metody [4].

Zatyczki do punktów łzowych

• Małe zatyczki (silikonowe lub kolagenowe) umieszczane w kanalikach łzowych (otwory w powiekach, przez które odpływają łzy). Opóźniają odpływ łez, zwiększając ich ilość na powierzchni oka.
• Zabieg ambulatoryjny, wykonywany przez okulistę.
• Zatyczki kolagenowe rozpuszczają się po kilku dniach/tygodniach (stosowane próbnie), silikonowe są stałe.

Intensywna światłoterapia IPL (Intense Pulsed Light)

• Stosowana w dysfunkcji gruczołów Meiboma (MGD). Może poprawiać funkcję gruczołów Meiboma u wybranych pacjentów Światło o odpowiedniej długości fali rozgrzewa gruczoły, rozpuszczając zalegającą w nich wydzielinę.
• Wymaga serii 3-4 zabiegów (co 3-4 tygodnie). Wykonywana w klinikach okulistycznych.

Suplementy diety (wspomagająco)

• Kwasy tłuszczowe omega-3 (EPA i DHA) – mają działanie przeciwzapalne, poprawiają skład warstwy lipidowej łez. Dawka: 1000-2000 mg dziennie (EPA + DHA).
• Przykłady: Tran (np. Tran Tranovit), olej lniany, olej z wiesiołka.
• Dostępne bez recepty.

Ogrzewanie i masaż powiek

• Przy MGD – codzienne ogrzewanie powiek (specjalna maska lub ciepły okład przez 5-10 minut) + delikatny masaż powiek w kierunku od nasady rzęs do ich brzegu.
• Dostępne w aptekach: maski żelowe (np. Eye Doctor, Bruder).

Oto proste nawyki, które pomogą zapobiegać zespołowi suchego oka [3].

• Mrugaj świadomie! – przy pracy przy komputerze co 20-30 minut zrób przerwę i pomrugaj kilka razy mocno (zamknij oczy na 2-3 sekundy).
• Zasada 20-20-20 – co 20 minut patrz na odległość 20 stóp (ok. 6 metrów) przez 20 sekund.
• Nawilżaj powietrze – używaj nawilżacza, szczególnie zimą, gdy grzejniki wysuszają powietrze. Optymalna wilgotność 40-60%.
• Unikaj bezpośredniego nawiewu klimatyzacji i wentylatorów na twarz.
• Noś okulary przeciwsłoneczne – chronią przed wiatrem i słońcem.
• Pij dużo wody – odpowiednie nawodnienie organizmu wpływa na produkcję łez.
• Unikaj palenia tytoniu i przebywania w zadymionych pomieszczeniach.
• Rób przerwy od soczewek kontaktowych – noś okulary, gdy tylko jest to możliwe. Stosuj soczewki o wysokiej przepuszczalności tlenu.
• Stosuj krople nawilżające przed snem (żele, maści) – szczególnie przy suchości porannej.

Konsultacja online może być wystarczająca w typowym, przewlekłym zespole suchego oka, pod warunkiem że nie ma objawów alarmowych.

Kiedy teleporada wystarczy?

• pacjent ma już rozpoznany ZSOK i wymaga kontynuacji leczenia (e-recepta na Cyclosan lub antybiotyk doustny),
• potrzeba zmiany kropli nawilżających (dobór odpowiedniego preparatu),
• potrzeba e-ZLA (zwolnienia lekarskiego) z powodu nasilonych objawów uniemożliwiających pracę przy komputerze.

Konieczna jest wizyta stacjonarna:

• pierwsza konsultacja – konieczne badanie w lampie szczelinowej,
• objawy alarmowe (ból, światłowstręt, nagłe pogorszenie wzroku),
• brak poprawy po 4 tygodniach leczenia kroplami,
• podejrzenie choroby ogólnoustrojowej (zespół Sjögrena, RZS),
• potrzeba założenia zatyczek do punktów łzowych lub IPL.