Katar sienny (alergiczny nieżyt nosa): objawy, leczenie i domowe sposoby. e-Recepta online na leki przeciwhistaminowe

Katar sienny (łac. rhinitis allergica) to przewlekły stan zapalny błony śluzowej nosa wywołany reakcją alergiczną na alergeny wziewne – głównie pyłki roślin, roztocza kurzu domowego, sierść zwierząt lub zarodniki pleśni. Jest to najczęstsza choroba alergiczna – dotyka nawet 20-30% populacji, z czego 60-80% przypadków występuje u osób z innymi chorobami atopowymi (astma, AZS, alergiczne zapalenie spojówek).

W przeciwieństwie do przeziębienia, katar sienny nie jest zaraźliwy i ma charakter sezonowy (pyłkowica) lub całoroczny (roztocza, sierść). Objawy pojawiają się w ciągu kilku minut od kontaktu z alergenem i mogą utrzymywać się przez cały okres narażenia.

Katar sienny charakteryzuje się intensywnym świądem nosa – to objaw kluczowy, który rzadko występuje w infekcji wirusowej. Do innych typowych objawów należą:

• napadowe kichanie – często seria 5-10 kichnięć;
• wodnista wydzielina z nosa (nie ropna);
• zatkanie nosa – szczególnie nasilone w nocy;
• swędzenie podniebienia, gardła, uszu;
• łzawienie, zaczerwienienie i swędzenie oczu (często współistnieje alergiczne zapalenie spojówek);
• uczucie zmęczenia, rozdrażnienie, problemy z koncentracją (tzw. zmęczenie alergiczne).

W odróżnieniu od przeziębienia, w katarze siennym nie występuje gorączka, a objawy utrzymują się tak długo, jak długo trwa narażenie na alergen. U osób z całoroczną alergią objawy mogą być przewlekłe, z okresowymi zaostrzeniami.

Przyczyną kataru siennego jest nadwrażliwość typu I (natychmiastowa) na alergeny wziewne. Najczęstsze z nich to:

• pyłki roślin – traw (maj–lipiec), brzozy (kwiecień–maj), bylicy (lipiec–wrzesień) – wywołują postać sezonową;
• roztocza kurzu domowego – całoroczna alergia, nasilająca się jesienią i zimą;
• sierść zwierząt domowych – głównie kotów i psów;
• zarodniki pleśni – występujące w wilgotnych pomieszczeniach.

Czynniki ryzyka to przede wszystkim atopia w wywiadzie rodzinnym – osoby z astmą, atopowym zapaleniem skóry lub alergicznym zapaleniem spojówek są znacznie bardziej narażone. Wyzwalaczami zaostrzeń są także: suche powietrze, dym tytoniowy, silne zapachy, stres oraz nagłe zmiany temperatury.

Wyróżnia się dwie główne postaci kliniczne:

Sezonowy alergiczny nieżyt nosa (SAR) – najczęstsza postać, występuje w okresie pylenia roślin (wiosną, latem, wczesną jesienią). Objawia się napadowym kichaniem, wodnistym katarem, świądem nosa i łzawieniem oczu. Ustępuje po zakończeniu sezonu pylenia.

Całoroczny alergiczny nieżyt nosa (PAR) – wywoływany przez alergeny obecne przez cały rok (roztocza kurzu domowego, pleśnie, sierść zwierząt). Objawy są mniej nasilone niż w postaci sezonowej, ale utrzymują się przewlekle, często z zaostrzeniami. Może prowadzić do powikłań – przewlekłego zapalenia zatok, polipów nosa, a nawet astmy oskrzelowej.

Rozpoznanie kataru siennego opiera się na wywiadzie (związek objawów z ekspozycją na alergeny, sezonowość, współistnienie innych chorób atopowych) oraz badaniu laryngologicznym. W celu identyfikacji alergenu wykonuje się:

• testy skórne punktowe (SPT) – szybkie i czułe, wykonywane na skórze przedramienia; wynik dodatni to bąbel o średnicy ≥3 mm;
• oznaczenie swoistych IgE z krwi (sIgE) – alternatywa dla testów skórnych, szczególnie u osób ze zmianami skórnymi lub przyjmujących leki przeciwhistaminowe;
• testy prowokacyjne donosowe – w przypadkach wątpliwych, wykonywane w warunkach szpitalnych.

U pacjentów z ciężką postacią całoroczną konieczna jest okresowa ocena laryngologiczna (endoskopia nosa) w celu wykluczenia polipów lub przewlekłego zapalenia zatok.

Leczenie alergicznego nieżytu nosa opiera się na trzech filarach: unikanie alergenu, leczenie farmakologiczne oraz immunoterapia swoista (odczulanie).

Leki przeciwhistaminowe (doustne) – blokują receptor H1, szybko łagodząc kichanie, świąd i wodnistą wydzielinę. W Polsce dostępne są bez recepty: cetyryzyna (Zyrtec), loratadyna (Clarityn), bilastyna (Bilaxten). Leki II generacji nie wywołują senności. Stosuje się je 1-2 razy dziennie w sezonie pylenia.

Glikokortykosteroidy donosowe (sterydy) – leki pierwszego rzutu w umiarkowanym i ciężkim alergicznym nieżycie nosa. Hamują stan zapalny błony śluzowej nosa, zmniejszają obrzęk i nadreaktywność. Dostępne na receptę: mometazon (Nasonex), flutykazon (Flixonase), budezonid (Rhinocort). Działanie pojawia się po kilku dniach regularnego stosowania.

Leki przeciwhistaminowe donosowe – azelastyna (Allergodil), olopatadyna (Opatanol). Działają szybko (15 minut), łagodząc kichanie i wodnistą wydzielinę. Stosowane 2 razy dziennie.

Immunoterapia swoista (odczulanie) – jedyna metoda przyczynowa. Polega na regularnym podawaniu alergenu (podskórnie lub podjęzykowo) w stopniowo zwiększanych dawkach. Terapia trwa 3-5 lat i jest skuteczna w alergii na pyłki i roztocza. Zmniejsza nasilenie objawów, potrzebę stosowania leków oraz ryzyko rozwoju astmy.

Domowe metody mogą znacząco złagodzić objawy i zmniejszyć potrzebę stosowania leków. Kluczowa jest eliminacja alergenów:

• w sezonie pylenia – unikaj otwierania okien w godzinach największego stężenia pyłków (wczesny poranek), po powrocie do domu umyj twarz i włosy, wypierz ubrania;
• w przypadku alergii na roztocza – częste pranie pościeli w temperaturze 60°C, stosowanie antyalergicznych pokrowców na materace i poduszki, utrzymywanie wilgotności powietrza poniżej 50%;
• płukanie nosa solą fizjologiczną – usuwa alergeny i rozrzedza wydzielinę; stosuj 2-3 razy dziennie;
• oczyszczacze powietrza z filtrami HEPA – zmniejszają stężenie alergenów wewnątrz pomieszczeń;
• nawadnianie – picie dużej ilości wody rozrzedza wydzielinę i ułatwia jej usuwanie.

W okresie zaostrzenia pomocne są również zimne okłady na twarz (zmniejszają obrzęk) oraz unikanie dymu tytoniowego, silnych zapachów i alkoholu.

Nieleczony lub źle kontrolowany alergiczny nieżyt nosa może prowadzić do poważnych powikłań:

• astma oskrzelowa – u 20-40% chorych z alergicznym nieżytem nosa rozwija się astma (tzw. marsz alergiczny);
• przewlekłe zapalenie zatok – obrzęk błony śluzowej utrudnia drenaż zatok, prowadząc do nawracających infekcji;
• polipy nosa – przewlekły stan zapalny sprzyja tworzeniu się polipów, które mogą utrudniać oddychanie i wymagać leczenia chirurgicznego;
• zaburzenia snu, zmęczenie, problemy z koncentracją – tzw. zmęczenie alergiczne, obniżające jakość życia i wydajność w pracy/nauce;
• zapalenie ucha środkowego – dysfunkcja trąbki słuchowej może prowadzić do wysięku w uchu środkowym (OME).

Wczesne wdrożenie leczenia (w tym odczulania) może zapobiec rozwojowi astmy i innych powikłań.

Jeśli masz rozpoznany katar sienny i potrzebujesz kontynuować leczenie (tabletki przeciwhistaminowe, sterydy donosowe), możesz skorzystać z konsultacji lekarskiej online. Podczas teleporady lekarz zapyta o charakter objawów, czas trwania, występowanie objawów ocznych, choroby współistniejące (astma, AZS).

W przypadku typowego sezonowego kataru siennego (brak objawów alarmowych: ropna wydzielina, gorączka, ból twarzy) może wystawić e-receptę na leki przeciwhistaminowe II generacji (cetyryzyna, bilastyna) oraz steryd donosowy (mometazon, flutykazon). Jeśli objawy są nasilone lub współistnieje astma – skieruje na wizytę stacjonarną do alergologa.

Lekarz może wystawić e-ZLA (elektroniczne zwolnienie lekarskie) po telekonsultacji w sytuacjach, gdy stan zdrowia uniemożliwia wykonywanie pracy. W przypadku kataru siennego typowe wskazania to:

• nasilony katar, kichanie, łzawienie uniemożliwiające koncentrację, pracę przy komputerze, prowadzenie pojazdów;
• współistnienie alergicznego zapalenia spojówek z obrzękiem powiek i światłowstrętem;
• ogólne osłabienie, zmęczenie, problemy ze snem;
• zaostrzenie astmy współistniejącej z alergicznym nieżytem nosa;
• praca w zawodach wymagających dobrej koncentracji i kontaktu z ludźmi (nauczyciele, kierowcy, operatorzy maszyn).

Zwolnienie udziela się zazwyczaj na 2-5 dni – czas potrzebny do opanowania ostrego zaostrzenia (zwykle po włączeniu leków przeciwhistaminowych i sterydu donosowego). W przypadku ciężkich postaci całorocznych z powikłaniami – zwolnienie może być dłuższe.