Niestrawność – kiedy żołądek mówi „dość”

Niestrawność (dyspepsja) to zespół objawów związanych z górnym odcinkiem przewodu pokarmowego – głównie żołądkiem i dwunastnicą. Wyróżnia się dwie główne postaci [2].

Dyspepsja organiczna – ma konkretną przyczynę: chorobę wrzodową żołądka lub dwunastnicy, refluks żołądkowo-przełykowy (GERD), zapalenie błony śluzowej żołądka (nieżyt żołądka), kamica żółciowa, nowotwór. Wymaga leczenia przyczynowego.

Dyspepsja czynnościowa (funkcjonalna) – to najczęstsza postać (70% przypadków). Badania nie wykazują żadnych zmian organicznych – żołądek jest „zdrowy”, ale nie pracuje prawidłowo. Przyczyną są zaburzenia motoryki, nadwrażliwość trzewna lub czynniki psychologiczne (stres).

W praktyce rozróżnienie tych dwóch postaci jest kluczowe – leczy się je inaczej.

Przyczyn niestrawności jest wiele. U jednej osoby głównym winowajcą będzie dieta, u innej – stres, a u jeszcze innej – bakteria Helicobacter pylori [3].

Najczęstsze przyczyny dyspepsji organicznej:

• Zakażenie Helicobacter pylori – bakteria bytująca w żołądku, odpowiedzialna za przewlekłe zapalenie błony śluzowej i chorobę wrzodową.
• Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) – ibuprofen, naproksen, diklofenak, aspiryna – uszkadzają błonę śluzową żołądka.
• Refluks żołądkowo-przełykowy (GERD) – cofanie treści żołądkowej do przełyku.
• Choroba wrzodowa – wrzody żołądka lub dwunastnicy.
• Kamica żółciowa – ból po tłustych posiłkach, promieniujący pod prawy łuk żebrowy.

Czynniki wyzwalające dyspepsję czynnościową:

• stres, pośpiech, napięcie emocjonalne,
• nieprawidłowa dieta (tłuste, smażone, pikantne potrawy, fast food),
• przejadanie się, jedzenie późno wieczorem,
• palenie papierosów,
• alkohol, kawa, mocna herbata, napoje gazowane,
• niektóre leki (opioidy, NLPZ, antybiotyki).

Większość przypadków niestrawności nie jest groźna. Ale są sytuacje, w których za pozornie błahymi objawami może kryć się poważna choroba [2].

Objawy alarmowe („czerwone flagi”) – wymagają pilnej konsultacji gastroenterologicznej:

• krwawienie z przewodu pokarmowego – smoliste stolce (czarne, smoliste), krew w stolcu (świeża lub ciemna), wymioty fusowate (jak fusy z kawy),
• utrata masy ciała – niezamierzona >5% w ciągu 3 miesięcy,
• trudności w połykaniu (dysfagia) – uczucie, że pokarm „staje” w przełyku,
• niedokrwistość z niedoboru żelaza – blade błony śluzowe, osłabienie, wypadanie włosów,
• wymioty (zwłaszcza codzienne, bez wyraźnej przyczyny),
• początek objawów po 50. roku życia – nowe objawy dyspeptyczne u osoby starszej zawsze wymagają diagnostyki,
• wywiad rodzinny w kierunku raka żołądka lub przełyku,
• wyczuwalny guz w nadbrzuszu.

Kiedy zgłosić się do lekarza w trybie planowym (gdy brak objawów alarmowych, ale dolegliwości utrudniają życie):

• objawy utrzymują się >4 tygodni mimo zmiany diety i leków OTC,
• niestrawność nawraca mimo leczenia,
• pacjent przyjmuje NLPZ lub leki przeciwzakrzepowe (większe ryzyko krwawienia).

Zanim sięgniesz po leki, warto zmienić kilka codziennych nawyków. U wielu osób to wystarczy, aby objawy ustąpiły [3].

Zasady diety przy niestrawności:

• Jedz regularnie, 4-5 małych posiłków dziennie – zamiast 2-3 dużych. Przeciążony żołądek nie nadąża z opróżnianiem.
• Unikaj potraw tłustych, smażonych, pikantnych, wędzonych – najczęściej nasilają objawy.
• Ogranicz kawę, mocną herbatę, alkohol, napoje gazowane – działają drażniąco.
• Unikaj jedzenia późno wieczorem – ostatni posiłek 3-4 godziny przed snem.
• Jedz wolno, dokładnie żując – pośpiech to wróg dobrego trawienia.
• Po posiłku nie kładź się – odczekaj 2-3 godziny, to zmniejsza ryzyko refluksu.

Inne zmiany stylu życia:

• Redukcja stresu – techniki relaksacyjne, joga, spacery, mindfulness. Stres bezpośrednio wpływa na motorykę żołądka.
• Rzucenie palenia – nikotyna osłabia napięcie dolnego zwieracza przełyku i upośledza ukrwienie błony śluzowej żołądka.
• Utrzymanie prawidłowej masy ciała – otyłość nasila refluks.
• Unikanie obcisłych ubrań (pasy, gorsety) – zwiększają ciśnienie w jamie brzusznej.

Większość leków na niestrawność jest dostępna bez recepty. Wybór zależy od dominującego objawu [4].

Leki zobojętniające kwas solny (antacida)

• Działanie: szybko neutralizują nadmiar kwasu solnego. Ulga pojawia się w kilka minut.
• Przykłady: Maalox, Gaviscon, Alugastrin, Rennie (zawiera wapń).
• Dawkowanie: 1-2 tabletki lub 10-20 ml zawiesiny po posiłkach i na noc.
• Uwaga: Gaviscon tworzy „pływającą tratwę” na powierzchni treści żołądkowej – szczególnie skuteczny w refluksie.

Leki osłaniające błonę śluzową żołądka

• Działanie: tworzą warstwę ochronną na błonie śluzowej.
• Przykłady: Sucralfat (Ulceran) – dostępny na receptę i bez recepty w niższych dawkach.
• Dawkowanie: 1 g 3-4 razy dziennie.

Leki wpływające na motorykę – leki rozkurczowe

• Działanie: rozluźniają mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, łagodzą ból.
• Przykłady: Drotaweryna (No-Spa), Hioscyna (Scopolan, Buscolan).
• Dawkowanie: 1-2 tabletki w razie bólu (maksymalnie 3 razy dziennie).
• Uwaga: No-Spa dostępny bez recepty w dawce 40 mg, Scopolan – na receptę w wyższych dawkach.

Leki przeciwwzdęciowe

• Działanie: zmniejszają napięcie powierzchniowe pęcherzyków gazu.
• Przykłady: Symetykon (Espumisan, Meteospasmyl).
• Dawkowanie: 40-125 mg 3-4 razy dziennie.

Leki wspomagające trawienie

• Działanie: zawierają enzymy trawienne.
• Przykłady: Kreon (pankreatyna – na receptę, ale dostępny też w niższych dawkach OTC).

W praktyce: przy sporadycznej, łagodnej niestrawności wystarczą antacida (Maalox, Gaviscon) lub No-Spa. Jeśli objawy utrzymują się mimo to – konieczna konsultacja.

Gdy leki OTC nie pomagają, a objawy są nasilone, lekarz może przepisać leki na receptę [5].

Inhibitory pompy protonowej (IPP) – leki hamujące wydzielanie kwasu solnego

• Działanie: silniejsze i dłuższe niż antacida (24h). Hamują pompę protonową w komórkach okładzinowych żołądka.
• Przykłady: omeprazol (Polprazol, Helicid), pantoprazol (Contix, Controloc), esomeprazol (Emanera), lansoprazol (Lanzul).
• Dawkowanie: 20-40 mg raz dziennie (rano, na czczo). Kuracja zwykle 4-8 tygodni.
• Wskazania: choroba wrzodowa, GERD, dyspepsja czynnościowa (jeśli dominuje ból w nadbrzuszu).
• Uwaga: IPP dostępne również bez recepty w małych opakowaniach (np. Polprazol 20 mg 7 tabletek). Dłuższe leczenie wymaga recepty.

Leki prokinetyczne (przyspieszające opróżnianie żołądka)

• Działanie: przyspieszają pasaż treści pokarmowej, redukują uczucie pełności.
• Przykłady: itopryd (Itoprid, Prokit), metoklopramid (Metoclopramidum).
• Dawkowanie: 50 mg 3x dziennie (itopryd).
• Wskazania: dyspepsja czynnościowa z dominującym uczuciem pełności po posiłku.

Leki psychotropowe (w dyspepsji czynnościowej opornej na leczenie)

• Małe dawki trójcyklicznych leków przeciwdepresyjnych (amitryptylina 10-25 mg/dobę) mogą zmniejszyć nadwrażliwość trzewną.
• Stosowane w ośrodkach specjalistycznych, pod kontrolą gastroenterologa.

Leki eradykacyjne (w zakażeniu H. pylori)

• Terapia skojarzona: IPP + dwa antybiotyki (amoksycylina, klarytromycyna, metronidazol).
• Leczenie trwa 7-14 dni.

Przed włączeniem leczenia na receptę, zwłaszcza IPP, warto wykonać podstawową diagnostykę [2].

Test na obecność Helicobacter pylori

• Wykonuje się go przed gastroskopią lub zamiast niej (test oddechowy z mocznikiem lub badanie kału – antygen HpSA).
• Dodatni wynik → eradykacja.

Gastroskopia (panendoskopia)

• Złoty standard diagnostyczny w dyspepsji.
• Wskazania: objawy alarmowe, wiek >50 lat, brak poprawy po leczeniu, wywiad rodzinny raka żołądka.
• Pozwala wykluczyć chorobę wrzodową, nowotwór, zapalenie błony śluzowej.

USG jamy brzusznej

• Pomocne przy podejrzeniu kamicy żółciowej lub choroby trzustki.

Badania laboratoryjne

• Morfologia, CRP, próby wątrobowe, amylaza, lipaza.

Konsultacja online może być wystarczająca w typowej, niepowikłanej niestrawności, zwłaszcza u młodych osób bez objawów alarmowych.

Kiedy teleporada wystarczy?

• łagodna niestrawność, brak objawów alarmowych,
• potrzeba e-recepty na IPP (przy przewlekłej dyspepsji),
• potrzeba e-recepty na leki prokinetyczne (Itoprid) lub rozkurczowe,
• potrzeba e-ZLA (zwolnienia lekarskiego) z powodu nasilonych objawów.

Konieczna jest wizyta stacjonarna:

• objawy alarmowe (krew, utrata masy ciała, dysfagia),
• wiek >50 lat – wskazana gastroskopia,
• nawracające wymioty,
• brak poprawy po 4 tygodniach IPP,
• podejrzenie kamicy żółciowej (ból po tłustych posiłkach, promieniowanie).