Gastroskopia – przygotowanie i przebieg. Jak wygląda badanie żołądka?

Gastroskopia (inaczej panendoskopia, badanie gastroskopowe) to endoskopowe badanie górnego odcinka przewodu pokarmowego – przełyku, żołądka i dwunastnicy. Wykonuje się je za pomocą gastroskopu – giętkiej rurki z kamerą i źródłem światła na końcu [1].

Badanie pozwala na bezpośrednią ocenę błony śluzowej, uwidocznienie ewentualnych zmian (nadżerek, owrzodzeń, polipów, guzów), a także umożliwia pobranie wycinków (biopsję) do badania histopatologicznego oraz wykonanie zabiegów (np. usunięcie polipa, zatamowanie krwawienia).

Gastroskopia jest badaniem ambulatoryjnym – po badaniu pacjent zazwyczaj wraca do domu tego samego dnia. W zależności od rodzaju znieczulenia i wskazań, badanie może wykonywać lekarz gastrolog lub endoskopista.

Gastroskopia nie jest badaniem, które wykonuje się „profilaktycznie” u każdego. Istnieją konkretne wskazania do jej przeprowadzenia [2].

Najczęstsze wskazania do gastroskopii:

• Objawy dyspeptyczne (niestrawność) – ból lub dyskomfort w nadbrzuszu, zgaga, nudności, wymioty – szczególnie u osób powyżej 45-50 roku życia lub gdy objawy utrzymują się mimo leczenia.
• Objawy alarmowe („czerwone flagi”) – smoliste stolce (czarne, smoliste), krew w wymiotach, utrata masy ciała, niedokrwistość z niedoboru żelaza, trudności w połykaniu.
• Podejrzenie choroby wrzodowej – bóle w nadbrzuszu, szczególnie na czczo lub po posiłkach.
• Podejrzenie refluksu żołądkowo-przełykowego (GERD) – z typowymi objawami (zgaga, cofanie treści żołądkowej) opornymi na leczenie.
• Kontrola po leczeniu – po eradykacji Helicobacter pylori, po wyleczeniu owrzodzeń, po usunięciu polipów.
• Badanie przesiewowe w kierunku raka żołądka – w grupach ryzyka (np. osoby z przewlekłym zanikowym zapaleniem błony śluzowej żołądka, po resekcji żołądka, z chorobą Menetriera, z rodziną obciążoną rakiem żołądka).
• Monitorowanie chorób przewlekłych – np. celiakii, choroby Leśniowskiego-Crohna (gdy zajęty jest górny odcinek przewodu pokarmowego).
• Pobranie wycinków – w kierunku Helicobacter pylori, oceny stopnia zaniku błony śluzowej lub metaplazji.

Gastroskopia jest badaniem bezpiecznym, ale istnieją sytuacje, w których jej wykonanie może być niemożliwe lub wymaga szczególnych środków ostrożności [3].

Przeciwwskazania bezwzględne (badanie nie może być wykonane):

• podejrzenie perforacji przewodu pokarmowego,
• wstrząs, niestabilny stan ogólny pacjenta,
• ostry zawał serca,
• ciężkie zaburzenia krzepnięcia (niekontrolowane).

Przeciwwskazania względne (badanie może być wykonane po odpowiednim przygotowaniu):

• stosowanie leków przeciwkrzepliwych (acenokumarol, warfaryna, rywaroksaban, dabigatran, apiksaban) – wymaga konsultacji z lekarzem zlecającym badanie i często odstawienia leków na kilka dni przed badaniem,
• niewyrównana nadciśnienie tętnicze,
• ciężka niewydolność oddechowa,
• ciąża – badanie jest bezpieczne, ale wykonuje się je w uzasadnionych wskazaniach,
• stan po świeżym zabiegu operacyjnym w obrębie przewodu pokarmowego.

Decyzję o wykonaniu badania podejmuje lekarz, uwzględniając potencjalne korzyści i ryzyko.

Prawidłowe przygotowanie do gastroskopii jest kluczowe dla uzyskania wiarygodnego wyniku i bezpieczeństwa badania. Oto najważniejsze zasady [4].

Zasady przygotowania:

• Badanie wykonuje się na czczo – ostatni posiłek co najmniej 6-8 godzin przed badaniem (zwykle od północy w dniu badania).
• Woda i płyny – można pić niegazowaną wodę do 2-4 godzin przed badaniem (zgodnie z zaleceniami placówki).
• Leki przyjmowane na stałe – większość leków można przyjąć rano (popijając niewielką ilością wody). Leki przeciwkrzepliwe i przeciwpłytkowe wymagają konsultacji z lekarzem (często wymagają odstawienia na kilka dni przed badaniem).
• Leki zobojętniające (antacida, IPP) – zwykle odstawia się je na 1-2 tygodnie przed badaniem, jeśli celem jest ocena błony śluzowej lub badanie w kierunku H. pylori. W przypadku badania kontrolnego po leczeniu – zgodnie z zaleceniami lekarza.
• Badania dodatkowe – często zleca się morfologię krwi, oznaczenie parametrów krzepnięcia (INR, APTT), a u osób starszych – EKG.
• Transport – jeśli badanie wykonywane jest w znieczuleniu ogólnym, pacjent nie może prowadzić samochodu przez 24 godziny po badaniu. Konieczne jest zapewnienie opieki osoby trzeciej.

Zawsze należy przestrzegać zaleceń konkretnej placówki, w której wykonywane jest badanie – mogą się one nieznacznie różnić w zależności od stosowanego znieczulenia i protokołu.

Gastroskopię można wykonać w znieczuleniu miejscowym lub ogólnym (tzw. gastroskopia w sedacji). Wybór zależy od wskazań, stanu pacjenta i preferencji [5].

Znieczulenie miejscowe

• Polega na znieczuleniu gardła lidokainą (aerozol lub żel).
• Pacjent jest przytomny i świadomy przez całe badanie.
• Badanie może być nieprzyjemne – uczucie ciała obcego, odruch wymiotny.
• Po badaniu pacjent może od razu wrócić do normalnej aktywności (może prowadzić samochód).

Znieczulenie ogólne (sedacja, „gastroskopia w śnie”)

• Pacjent otrzymuje dożylnie leki uspokajające i przeciwbólowe (zwykle midazolam, propofol).
• Pacjent śpi przez całe badanie, nie pamięta go.
• Bardziej komfortowe dla pacjenta, szczególnie przy dłuższych zabiegach (np. polipektomia).
• Po badaniu pacjent wymaga obserwacji (1-2 godziny) i nie może prowadzić samochodu przez 24 godziny.

W Polsce coraz częściej gastroskopię wykonuje się w sedacji, szczególnie w prywatnych placówkach. W ramach NFZ standardem jest znieczulenie miejscowe, ale sedacja jest dostępna w niektórych ośrodkach (często odpłatnie).

Gastroskopia trwa zwykle 5-15 minut (w zależności od tego, czy pobierane są wycinki lub wykonywane zabiegi). Oto jak wygląda typowy przebieg [1].

Przed badaniem:

• Pacjent podpisuje zgodę na badanie.
• W przypadku znieczulenia miejscowego – podanie aerozolu lub żelu z lidokainą do gardła.
• W przypadku sedacji – założenie wenflonu (kroplówki) i podanie leków.
• Zdjęcie okularów, protez zębowych (jeśli są luźne).

W trakcie badania:

• Pacjent leży na lewym boku, z lekko uniesioną głową.
• Lekarz wprowadza gastroskop przez usta, a następnie przez przełyk do żołądka i dwunastnicy.
• Przez całe badanie do przewodu pokarmowego tłoczone jest powietrze, co rozszerza światło i ułatwia widok – może to powodować uczucie pełności i odbijanie.
• W przypadku sedacji – pacjent śpi i nie odczuwa dyskomfortu.
• W przypadku znieczulenia miejscowego – pacjent może odczuwać ucisk, odruch wymiotny, ale nie ból.

Po badaniu (znieczulenie miejscowe):

• Pacjent może od razu wrócić do domu.
• Przez około 1-2 godziny od badania nie należy jeść ani pić (do ustąpienia znieczulenia gardła, aby uniknąć zadławienia).

Po badaniu (sedacja):

• Pacjent przebywa w sali wybudzeń przez 1-2 godziny.
• Nie może prowadzić samochodu przez 24 godziny.
• Nie może podejmować ważnych decyzji, podpisywać dokumentów.

Większość pacjentów dobrze toleruje gastroskopię i wraca do codziennych aktywności następnego dnia. Oto typowe dolegliwości po badaniu [6].

Dolegliwości normalne (ustępujące samoistnie w ciągu 24 godzin):

• ból gardła, chrypka, uczucie „drapania” w gardle – spowodowane wprowadzeniem gastroskopu,
• wzdęcia, odbijanie – spowodowane powietrzem wprowadzonym do żołądka,
• niewielkie rozdęcie brzucha,
• senność, zmęczenie (po sedacji).

Zalecenia po badaniu:

• Nie jeść i nie pić przez 1-2 godziny (do ustąpienia znieczulenia gardła – ryzyko zadławienia).
• Następnie pierwszy posiłek – lekki, niegazowany (np. woda, sucharki).
• Unikać alkoholu przez 24 godziny.
• Nie prowadzić samochodu przez 24 godziny (po sedacji).
• W przypadku bólu gardła – pastylki do ssania (Isla Moos, Neo-Angin) lub ciepłe napoje z miodem.

Objawy niepokojące – wymagają kontaktu z lekarzem:

• silny, narastający ból brzucha,
• gorączka, dreszcze,
• krew w stolcu (smoliste stolce) lub wymioty z krwią,
• trudności w oddychaniu,
• uczucie silnego zmęczenia, osłabienia, zawroty głowy (po sedacji – utrzymujące się >24 godziny).

Objawy te występują rzadko (<1% przypadków), ale mogą świadczyć o powikłaniu (perforacja przewodu pokarmowego, krwawienie po biopsji).

Po badaniu pacjent otrzymuje opis endoskopowy – obraz przełyku, żołądka i dwunastnicy. Jeśli pobrano wycinki (biopsję), wynik histopatologiczny jest gotowy zwykle po 7-14 dniach [7].

Co może wykazać gastroskopia?

• Wynik prawidłowy – błona śluzowa przełyku, żołądka i dwunastnicy bez zmian.
• Zapalenie błony śluzowej żołądka (nieżyt żołądka) – może być związane z H. pylori lub lekami.
• Nadżerki lub owrzodzenia – w żołądku lub dwunastnicy.
• Polipy żołądka – zwykle łagodne, ale wymagają oceny histopatologicznej.
• Refluks żołądkowo-przełykowy (GERD) – zmiany w przełyku (nadżerki, przełyk Barretta).
• Zmiany nowotworowe – rak żołądka, rak przełyku, chłoniak.
• Żylaki przełyku – u pacjentów z marskością wątroby.
• Celiakia – charakterystyczne zmiany w dwunastnicy (zanik kosmków).

Kiedy pobiera się wycinki?

• przy podejrzeniu zakażenia Helicobacter pylori (test szybki, posiew, PCR),
• przy podejrzeniu celiakii (wycinki z dwunastnicy),
• przy podejrzeniu zmian nowotworowych (polipy, owrzodzenia, zmiany w przełyku Barretta),
• przy przewlekłym zapaleniu błony śluzowej żołądka (ocena zaniku i metaplazji).

Konsultacja online może być pomocna przed lub po gastroskopii, ale nie zastąpi samego badania.

Kiedy teleporada wystarczy?

• omówienie wskazań do gastroskopii i skierowanie na badanie,
• interpretacja wyników gastroskopii i biopsji (jeśli pacjent ma już opis),
• konsultacja w sprawie odstawienia leków przeciwkrzepliwych przed badaniem,
• omówienie wyniku histopatologicznego i dalszego leczenia (np. eradykacja H. pylori),
• potrzeba e-ZLA (zwolnienia lekarskiego) po badaniu.

Konieczna jest wizyta stacjonarna:

• wykonanie samej gastroskopii – nie da się jej przeprowadzić zdalnie,
• objawy alarmowe (krwawienie, silny ból brzucha, trudności w połykaniu) – wymagają pilnej diagnostyki,
• pacjent wymaga sedacji (znieczulenia ogólnego) – konieczna kwalifikacja anestezjologiczna na miejscu.