Afty – jak odróżnić od opryszczki?

Afty (łac. aphthae) to bolesne, owrzodzenia błony śluzowej jamy ustnej o charakterze nawracającym. Nie są uważane za chorobę zakaźną i nie przenoszą się między osobami. Wyróżnia się trzy główne typy aft [2]:

• Afty drobne (mikroafty, aphthae minor) – najczęstsze (80-85% przypadków). Mają średnicę 2-10 mm, goją się w ciągu 7-14 dni bez pozostawiania blizny. Zlokalizowane na błonie śluzowej warg, policzków, dna jamy ustnej, podniebieniu miękkim.
• Afty duże (makroafty, aphthae major) – rzadsze, większe (>10 mm), głębsze i bardziej bolesne. Goją się nawet 6 tygodni i pozostawiają blizny. Wymagają konsultacji stomatologicznej.
• Afty opryszczkowate (herpetiform aphthae) – bardzo liczne (nawet 10-100 małych owrzodzeń), ale każde małe (1-2 mm). Mimo nazwy nie są wywołane przez wirus opryszczki.

Afty najczęściej pojawiają się u osób młodych (10-40 lat), częściej u kobiet. Szacuje się, że nawet 20–30% populacji doświadcza aft w ciągu życia [3].

Opryszczka wargowa (łac. herpes labialis) to zakażenie wirusowe wywołane przez wirusa opryszczki pospolitej typu 1 (HSV-1). W przeciwieństwie do aft – jest silnie zakaźna. Szacuje się, że ponad 67% populacji poniżej 50. roku życia jest nosicielem HSV-1 [1].

Charakterystyczny przebieg opryszczki:

• faza prodromalna – pieczenie, mrowienie, swędzenie w miejscu, gdzie pojawi się zmiana (kilka godzin przed wystąpieniem pęcherzyków),
• faza pęcherzykowa – pojawienie się grupki drobnych, wypełnionych płynem pęcherzyków na zaczerwienionym podłożu,
• faza sączenia – pęcherzyki pękają, tworząc nadżerki pokryte żółtawym strupem,
• faza gojenia – strup odpada, zmiana goi się zwykle bez blizny (7-10 dni).

Opryszczka najczęściej lokalizuje się na czerwieni wargowej (granica skóry i wargi), ale może też pojawiać się wokół nosa, na policzkach lub – rzadziej – na podniebieniu twardym (tzw. herpes palati).

Najważniejsze cechy odróżniające afty od opryszczki zestawiono w tabeli poniżej [3].

Cecha	Afty	Opryszczka wargowa
Przyczyna	Nieinfekcyjna (czynniki immunologiczne, genetyczne, niedobory)	Wirus HSV-1 (zakaźna!)
Lokalizacja	Błona śluzowa jamy ustnej (wargi od wewnątrz, policzki, podniebienie miękkie, język)	Czerwona warga (granica skóry i wargi), okolice ust, rzadko wnętrze jamy ustnej (podniebienie twarde)
Wygląd	Pojedyncze lub kilka owrzodzeń – okrągłe, żółtawo-białe z czerwoną obwódką, bez pęcherzyków	Grupka drobnych pęcherzyków wypełnionych płynem, na zaczerwienionym podłożu
Objawy prodromalne	Brak (owrzodzenie pojawia się „z niczego”)	Pieczenie, mrowienie, swędzenie (na kilka godzin przed zmianą)
Ból	Bardzo bolesne, zwłaszcza przy jedzeniu, piciu, mówieniu	Bolesne, ale zwykle mniej niż afty; głównie pieczenie
Czas gojenia	7-14 dni (afty drobne), do 6 tygodni (afty duże)	7-10 dni
Zakaźność	NIE (nie przenosi się)	TAK (bardzo zakaźna – kontakt bezpośredni, przedmioty)
Nawroty	Częste (u osób predysponowanych)	Częste (wirus pozostaje w organizmie całe życie)

W praktyce najłatwiej odróżnić je po lokalizacji: afty są wewnątrz jamy ustnej na ruchomej błonie śluzowej, opryszczka – na zewnątrz, na granicy skóry i wargi. Zmiana, która pojawia się na podniebieniu twardym (kościstej części podniebienia) to zwykle opryszczka, nie afta.

Dokładna przyczyna aft nie jest w pełni poznana. Uważa się, że mają one podłoże immunologiczne, a u niektórych osób występuje genetyczna predyspozycja [3].

Czynniki wyzwalające afty:

• Urazy mechaniczne – przygryzienie policzka lub wargi, szorstkie jedzenie (chrupki, kawałki skorupki), źle dopasowane aparaty ortodontyczne, ostre krawędzie zębów.
• Stres i zmęczenie – jeden z najsilniejszych czynników wyzwalających.
• Niedobory witamin i składników mineralnych – witamina B12, kwas foliowy, żelazo, cynk.
• Nietolerancje pokarmowe – glutenu (celiakia), laktozy, orzechów, czekolady, kawy, truskawek, kwaśnych owoców (cytrusy, ananas).
• Zmiany hormonalne – u kobiet często pojawiają się w fazie lutealnej cyklu lub w okresie menopauzy.
• Choroby ogólnoustrojowe – choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, celiakia, zespół Behçeta, HIV/AIDS, zespół Reitera.
• Leki – NLPZ, beta-blokery, niektóre chemioterapeutyki.
• Pasta do zębów zawierająca laurylosiarczan sodu (SLS) – u osób wrażliwych może podrażniać błonę śluzową.

W praktyce często afta pojawia się bez wyraźnej przyczyny – wtedy mówimy o aftach idiopatycznych.

Większość aft leczy się objawowo – celem jest złagodzenie bólu, przyspieszenie gojenia i zapobieganie wtórnym zakażeniom. Większość preparatów jest dostępna bez recepty [3].

Żele i maści miejscowo znieczulające

• Lidokaina (np. Lidochlor, Xylocaine żel) – działa znieczulająco, aplikować 2-3 razy dziennie przed posiłkami. Uwaga: nie stosować u małych dzieci bez konsultacji.
• Benzokaina (np. Dentosept, Septobore) – dostępna w pastylkach do ssania lub żelu.

Preparaty przyspieszające gojenie (ochronne)

• Karbenoksolon (np. Aftin) – żel, który pokrywa aftę warstwą ochronną i działa przeciwzapalnie.
• Kwas hialuronowy (np. Aftab, Hyalodont) – przyspiesza regenerację błony śluzowej.
• Alantoina (np. Aftident) – wspomaga gojenie.
• Wosk pszczeli i propolis – dostępne w postaci maści, tworzą mechaniczny opatrunek.

Preparaty odkażające (do płukania)

• Oktenidyna (np. Octenisept, Septanazal) – płyn do odkażania, działa przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo.
• Chlorheksydyna (np. Eludril, Dentosept płyn) – płyn do płukania jamy ustnej (2-3 razy dziennie).
• Nadtlenek wodoru 1-3% – do odkażania, może podrażniać, nie jest rutynowo zalecany.

Suplementy (profilaktycznie, przy nawracających aftach)

• Witamina B12 (np. Pyridoxinum w składzie, osobne preparaty) – niedobór może predysponować do aft.
• Kwas foliowy – niedobór również może być przyczyną.
• Żelazo, cynk – przed suplementacją warto oznaczyć poziom.

W przypadku ciężkich, nawracających aft lub aft olbrzymich lekarz może przepisać leki na receptę [3].

Glikokortykosteroidy miejscowe (krótkotrwale)

• Triamcynolon (np. Maść z triamcynolonem – na receptę) – stosowany w ciężkich aftach, przyspiesza gojenie, zmniejsza stan zapalny. Aplikować 2-3 razy dziennie, krótkotrwale (do 7 dni).
• Deksametazon w płynie do płukania – stosowany w szpitalach przy bardzo ciężkich aftach.

Leki immunosupresyjne (w skrajnych przypadkach, pod ścisłą kontrolą)

• Kolchicyna (Colchicum Dispert) – stosowana w aftach towarzyszących chorobie Behçeta.
• Talidomid – wyłącznie w specjalistycznych ośrodkach.

Leki przeciwwirusowe (przy opryszczce – patrz niżej) – na afty nie działają, bo afty nie są wywołane przez wirusa.

Leczenie opryszczki wargowej jest odmienne – stosuje się leki przeciwwirusowe [1].

Leki przeciwwirusowe miejscowe (bez recepty)

• Acyklowir (np. Hascovir, Zovirax, Heviran) – maść/krem 5%, stosować 5 razy dziennie przez 5-10 dni. Najskuteczniejszy w fazie prodromalnej (mrowienie, pieczenie).
• Pencyklowir (np. Fenivir, Vectavir) – krem 1%, działa podobnie jak acyklowir.

Leki przeciwwirusowe doustne (na receptę – w ciężkich lub częstych nawrotach)

• Acyklowir doustnie (np. Heviran, Hascovir tabl.) – 400 mg 3-5 razy dziennie przez 5 dni.
• Walacyklowir (np. Valtrex, Valax) – wygodniejszy (mniejsze dawkowanie), 1000-2000 mg 2 razy dziennie przez 1 dzień (terapia epizodyczna).

Leczenie opryszczki u osób z częstymi nawrotami (>6-8 rocznie) – lekarz może zalecić terapię supresyjną (acyklowir 400 mg 2 razy dziennie długotrwale).

Większość aft i pojedynczych epizodów opryszczki można leczyć domowo. Konsultacja jest wskazana w następujących sytuacjach [3].

Wskazania do konsultacji (afty):

• afty pojawiają się bardzo często (kilka razy w miesiącu),
• afty są bardzo duże (>10 mm) i głębokie (podejrzenie aft dużych),
• pojedyncza afta nie goi się powyżej 3 tygodni (podejrzenie zmiany nowotworowej – rak jamy ustnej),
• towarzyszą im objawy ogólnoustrojowe (gorączka, powiększone węzły chłonne, bóle stawów),
• afty pojawiły się po raz pierwszy u osoby powyżej 40. roku życia,
• podejrzenie choroby ogólnoustrojowej (celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna, zespół Behçeta).

Wskazania do konsultacji (opryszczka):

• zmiany są bardzo rozległe lub nawracają >6-8 razy w roku,
• opryszczka pojawia się w okolicy oczu (ryzyko uszkodzenia rogówki),
• u osoby z obniżoną odpornością (po przeszczepie, chemioterapii, z HIV/AIDS),
• towarzyszy jej wysoka gorączka lub zmiany w jamie ustnej uniemożliwiające picie.

Konsultacja online może być pomocna w przypadku typowych nawracających aft lub opryszczki, pod warunkiem że nie ma objawów alarmowych.

Kiedy teleporada wystarczy?

• typowe afty lub opryszczka, bez objawów ogólnoustrojowych,
• potrzeba e-recepty na maść z triamcynolonem (na afty) lub doustny acyklowir (na opryszczkę),
• potrzeba e-ZLA (zwolnienia lekarskiego) z powodu bolesnych aft uniemożliwiających jedzenie lub mówienie.

Konieczna jest wizyta stacjonarna:

• pojedyncza zmiana nie gojąca się >3 tygodni (podejrzenie nowotworu),
• afty olbrzymie (makroafty) wymagające biopsji,
• podejrzenie choroby ogólnoustrojowej (badania dodatkowe),
• opryszczka oka, opryszczka u osoby z obniżoną odpornością.